(Adnkronos) – Ka hoki mai te whakataetae marathon ā-tau a Košice, e tū ana i Slovakia, i te wā tika i te Rātapu, te 4 o Oketopa. Koinei te marathon tawhito rawa atu i Ūropi, me te tuatoru o ngā marathon tawhito rawa atu o te ao, whai muri i a Boston me Yonkers, ā, nō nā tata nei i whakanuia tōna rautau: kua tū mai i te tau 1924 i te Rātapu tuatahi o Oketopa. Ā, mai i te tau 1951, kua mau tōna ingoa he tikanga hohonu, ā, he mea nui ake i tēnei rā: ko te International Peace Maratón (Medzinárodný maratón mieru).
Ka whakataetae te tokomaha o ngā kaiuru—neke atu i te 18 mai i ngā whenua rerekē e 70—i tētahi ara 42-kiromita te roa, ka huri haere i waenganui o te tāone i roto i ngā takahuri e rua i runga i tētahi ara papatahi, i roto rānei i te oma haurua-maratona, i te oma whakawhiti, i ētahi atu oma iti rānei. Koinei te huihuinga nui rawa atu e tū ana i te tāone tuarua o Slovakia, kua huri mai i tētahi pokapū ahumahi maitai hei pokapū mō ngā rāngai matatau, ka noho hei pokapū mō ngā ahumahi motuka me te hangarau mōhiohio.
Engari i te taha ahurea te mea nui rawa atu kua whakaritea e Košice. He ara roa kei te hangaia, i whakatuwheratia whānuitia i te tau 2013 i te wā i tapaina ai te tāone ko te Tāone Matua o te Ahurea o Ūropi. Ehara i te mea i taea anake te waihanga i ngā whare hou—pērā i te Kunsthalle, he pokapū toi i hangaia mai i te whakahoutanga o tētahi whare hou—me te whakaora anō i ōna whakamaharatanga, engari i runga ake i ngā mea katoa, i hurihia te hinengaro o ōna kainoho, nā rātou, mō te wā tuatahi mai i te hinganga o te kōmiuniti, i tīmata ki te tiro i tō rātou tāone mai i tētahi tirohanga rerekē: ko tōna pūmanawa nui mō te tūruhi me tētahi hītori hou kāore anō kia tuhia.
Kei reira anō hoki tētahi taunga rererangi, i hangaia i te tau 1924, e piki haere ana te hiranga o tēnei pokapū mō Ūropi Waenganui. Ā, kua tata ake a Itari mai i tēnei tau, nā te rerenga tika hou a Wizz Air mai i Roma Fiumicino, e rua ngā wā i te wiki, ā, e toru ngā wā e haere ana.
Heoi anō, kei Košice te kāinga o tētahi hapori Itari nui, he hunga kaipakihi te nuinga engari he ākonga anō hoki e haere ana ki ngā whare wānanga e toru o te tāone. Kei te piki haere te maha o ngā tūruhi, ā, ko tō tātou whenua te mākete tuaono nui rawa atu (kei te noho tonu ngā tūranga matua e tōna whenua tuahine, te Czech Republic, me ngā whenua tata pērā i a Hungary me Pōrana). Mā te rererangi e rua hāora te roa ka haria koe ki tēnei wāhanga o te rawhiti o Slovakia, ā, ka taea e koe te noho i te mutunga wiki ki Košice, te toro atu rānei ki ngā taonga kē atu o tēnei rohe, tae atu ki ngā whare rangatira me ngā pā kaha, ngā whare karakia Gothic me ngā whare rakau, ngā ana me ngā papa taiao, tae atu ki ngā toi whenua me ngā mahi keri whenua ahumahi. Heoi anō, ko te Rohe o Košice anake te kāinga o te 18 o ngā 26 o Slovakia kua tohua hei UNESCO World Heritage (mō ngā whakaaro me ngā mōhiohio, tirohia ngā paetukutuku o te tāone me te Rohe o Košice, https://visitkosice.org/ me https://www.kosiceregion.com/it/, me ngā Tatra Teitei, https://regiontatry.sk/en/).
Ko te tīmatanga o te Marathon—he wāhi wātea i waenganui o te pokapū hītori kua whakahoutia mō te hui nui—he tīmatanga pai hoki mō te tūhura i te tāone: Ko Hlavná ulica, te tiriti matua, e toro atu ana mai i te raki ki te tonga mō te neke atu i te kotahi kiromita, e tuwhera ana ki tētahi tapawhā nui, he āhua porowhita, he taonga tuku iho o te wā o waenganui. Ko ngā whare tino nui kei te rārangi i roto i te rarangi—he āhuatanga noa o ngā tāone o Slovakia i tēnei rohe. Kei runga ake i ngā mea katoa ko te Whare Karakia Gothic o St. Elizabeth, te mea nui rawa atu i Slovakia, kei te taha o te Whare Karakia o St. Michael me te Pourewa. Kātahi ka tae mai te Pou Mate Pukupuku, i hangaia hei whakawhetai mō te mutunga o tētahi mate urutā, me te whare whaipara tangata o te Lower Gate, me ngā toenga o raro o ngā pā tawhito o te wā o waenganui.
I te taha o te tapawhā, he wāhi hīkoi katoa (ko te tuatahi i hangaia i tēnei tauine i te wāhi i mua ko Czechoslovakia i te tau 1984), e toru ngā māra kua whakapaipaihia ki ngā rākau, kua whakapaipaihia ki ngā puna wai. Ko te mea rongonui ko te mea hou rawa atu, e mōhiotia ana ko te "Puna Waiata." I whakatuwheratia i te tau 1986, ā, i whakahokia mai i te tau 2023, kei reira inaianei he raupapa o ngā wai e piki ake ana ki ngā teitei rerekē, e kanapa ana me ngā tae māwhero me te kikorangi, e tohuhia ana e te manawataki o ngā waiata e purei ana i muri. He pānga tirohanga whakamiharo, pērā i te whakaaro o te mēia i taua wā, a Rudolf Schuster, he kaitōrangapū rongonui o Slovak i muri mai ka noho hei Perehitini o te Republic. I ngā tau 1990, i tino whakatairanga ia i te whakaora i ngā whare tawhito i whakarērea i te wā o te komunisi, i ētahi wā ka whakataetae mō tō rātou ataahua.
Kei te tū te "Puna Waiata" i te ritenga atu o te mata whakahīhī o te Whare Tapere Motu o Košice, i hangaia i te tau 1898 i roto i te momo neo-Baroque, ā, i whakahoutia anō hoki i ngā tau 1990. Koia te mea tawhito rawa atu o te whenua, ā, ko te tuarua o ngā mea nui rawa atu i muri i a Bratislava. E 540 ngā kaimātakitaki e manaaki ana i reira me te hōtaka opera, whakaari, me te ballet. Ko te wāhanga Kanikani e whakahaerehia ana e te kaihaka Itari, a Gennaro Sorbino, i neke mai i Naples i ngā tau e waru ki muri i muri i ētahi atu wheako ki tāwāhi, ā, e hihiko ana ia ki tōna "kāinga" hou: "He tāone kei waenganui o Ūropi," e kī ana ia, "e tuku ana i te nui o te whakawhitiwhiti ahurea. I roto i te kamupene ballet, e toru atu ngā kaihaka nō Itari, me te tini o ngā tāngata o Ukraine, i āwhinahia i muri i te pakanga, me ētahi o ngā tāngata o Rūhia. Kei te pupuri tonu ahau i ngā hononga ki Itari, tae noa ki te ngana ki te whakatairanga i ngā whakaaetanga ki te Teatro San Carlo i Naples me La Scala i Milan."
I a koe e hikoi ana i Hlavná Ulica, ka tae atu koe ki tētahi atu tapawhā e hira ana ki te Košice Marathon, ā, nō reira i tapaina ai tōna ingoa. I whakatūria ki konei tētahi whakapakoko parahi 3,5 mita te teitei o tētahi kai-oma marathon, i hangaia e te kaiwhakairo a Árpád Račko, i te tau 1960. Kei te turanga ngā ingoa me ngā iwi o ngā toa i ia tau, i ia tau. Kei mua i te Whare Taonga o te Rawhiti o Slovakia te tohu whakamaharatanga, te mea tino hira i Košice, me te tuarua i te motu.
I te rūma o raro, kei roto i te Whare Taonga te "Taonga Koura o Košice" rongonui, he kohinga moni e toru mano pea mai i ngā whenua rerekē e 16 (tae atu ki ētahi nō Itari) me ngā wā rerekē, ā, ko te katoa he 11 kirokaramu koura. Nō tētahi rangatira o te rohe te kohinga, ā, i kitea i muri mai i roto i tētahi oko i te wā i whakahoutia ai tētahi whare i te tiriti matua i te tau 1934. Kei reira anō hoki tētahi mētara hōiho koura onge nā Francis I. Kei roto i tētahi whare pupuri taonga te kohinga, ka taea te uru atu mā te toro atu ki te whakaaturanga tuturu, i whakatūria i ētahi tau ki muri, i whakatapua ki te hītori o te moni. Kei roto i tēnei whakaaturanga ngā mea whakamiharo pērā i te tauine kaukau e whakamahia ana hei tatau i te "uara" o te tangata me tētahi taputapu hanga waina tawhito. Ngā moni i kitea i te tau 2018 i te wā i whakahoutia ai te whare e noho ana te whare hanga pia tawhito rawa atu o te tāone, a Pivovar Hostinec (me tētahi whare hanga pia toi e tata ana e tuwhera ana mō ngā whakamātautau).
I ngā papa o runga, kei roto i te whare taonga ngā kohinga whakairo whakapono o te wā Gothic, Renaissance, me Baroque, me tētahi matapihi karāhe tae taunekeneke e huri ana te tae ki te manawataki o te tangi. I waho, kei reira tētahi whare karakia rakau onge mai i te tau 1740, i kawea mai ki konei hei whakaaturanga i te tau 1927. E 27 ēnei kei te rawhiti o Slovakia, ā, he wāhanga ēnei o te Huarahi Gothic, tētahi o ngā huarahi tūruhi ā-motu e rua, me te Huarahi Mining-Industrial.
I a koe e hikoi ana i ngā tiriti o te pokapū hītori, he ngāwari te haere mā runga waewae, ka pahure koe i te Jewish Quarter, me tōna whare karakia tawhito kua whakapaipaihia, kua roa e whakahoutia ana, me te whare karakia o ngā tau 1950, he tohu mō tētahi hapori nui i mua i te whakangaromanga o te Holocaust. Kātahi ka tae mai te Via degli Artigiani (Te Tiriti o ngā Kaimahi Toi), tētahi atu kaupapa i muri i te komunisi, me te whakahoutanga o te papa nui o te tāone, he wāhi matomato e tae atu ana mā te piriti e toro atu ana i te mea i mua he awaawa, ā, i ēnei rā, whai muri i ngā whakahoutanga nui i te wā komunisi, he huarahi nui.
Kei te tomokanga o te pāka ko Villa Sandy, he whare Art Nouveau o te tau 1909 i tapaina i muri i te kaihoahoa nāna i hoahoa hei wāhi hui me te pokapū mō ngā mahi o waho, tae atu ki ngā kooti tēnehi tuatahi. Whai muri i te wā roa o te kore aro i waenga i ngā pakanga me te kāwanatanga, i te tau 2013, i te wā ko Kosice te Tāone Matua o te Ahurea o Ūropi, ka tīmata te whakaora, mai i te taha o waho. Kātahi ka puta he kaupapa nui nā tētahi kaipupuri moni o te rohe, i arahina ai ki te whakahoutanga katoa o te whare, tae atu ki te tāpiri i tētahi hanganga hou e tata ana, hei huri i a ia hei hōtera papai, te whare whetu rima tuatahi o te tāone. Kua whakaritea te whakatuwheratanga mō te tau e tū mai nei, engari kua tuwhera kē te pae me te wharekai.
I te wharekai kai papai 'Seven,' ka tukuna e te kai tunu toa a Jozef Hromjak he tahua whakamātautau mō te tina me te pō. Ka whakawhānuihia hoki ngā kai me ngā inu e tukuna ana, e ai ki te whakamārama a te kaiwhakahaere matua o Villa Sandy, a Branislav Kovac: "E whā ngā pae katoa me tētahi atu wharekai e tiro atu ana ki ngā kōti tēnehi. Ka tukuna e tēnei wharekai he ariā ahurei "Tohatoha Kai", e whakaatu ana i tētahi rihi matua hei tohatoha ki waenga i ngā manuhiri kia kore ai he mea e maumauria. He Itari te hoahoa, me te whakahaere o te wāhi mirimiri hou, kei reira anō hoki he puna kaukau mutunga kore. Kua whakahoutia ngā kōti tēnehi o waho, ā, kua hurihia hei papa reti hukapapa i te takurua, ko ngā kōti o roto ka taea te huri hei rūma huihuinga nui ina tonoa. He hoahoa taiao te whare katoa, he pai te whakauru ki te pāka, ā, he māra tuanui."
Mō te taha tunu kai, ko te marama o Oketopa 2026 te tīmatanga o 'Taste Košice,' te hakari kai tuatahi o te tāone. Ka uru atu te tāone katoa ki tēnei kaupapa, mai i ngā tiriti ki ngā tapawhā, me te 15 ngā whare kai e whakarite ana i te neke atu i te 40 ngā huihuinga, tae atu ki ngā whakamātautau wheako me ngā pō e tūtaki ai te kai teitei ki ngā tikanga tuku iho, e whakakotahi ana i ngā whakaaweawe o te ao me ngā hua o te rohe. Ia wiki ka whakaatuhia he tuku hou, e whakaatu ana i ngā kaitao rongonui, tae atu ki te kaitao Itari a Matteo De Carli, ka tae mai i te 15 o Oketopa. Kaua e mahue ko 'Taste of Fire,' e whakatuwhera ana i te Hakari i te 3 o Oketopa, te huritau 400 o te marena o Catherine o Brandenburg rāua ko Gabriele Bethlen, ka whakarewahia mana i tēnei marama o ngā reka.
I tēnei wā, ka tae mai hoki ngā kaihanga waina mai i te kokonga rawhiti rawa o te whenua, e tohuhia ana e te rohe waina rongonui o Tokaj o Slovakia, e tohaina ana ki te taha tata o Hungary. He rohe tēnei e tika ana mō ngā waina mā, inā koa ko te waina reka kua pakeke e mau ana i tōna ingoa, i hangaia mai i ngā momo karepe e toru—Furmint, Lindovina, me Muscat—i roto i ngā huinga rerekē me ngā waina pai rawa atu anake. Ka pakekehia te waina mā te waiho i ngā pounamu kia tū tika hei whakatairanga i te tukanga waikura, nā te pokepokea motuhake e hanga ana, e takai ana i te karāhe mō ngā tau. Nā te āhuarangi motuhake e hanga ana i ngā āhuatanga haumākū motuhake, inā koa i roto i ngā ana whenua i raro i te whenua, pērā i te Macik Winery, te mea tawhito rawa atu o te rohe, mai i te tau 1241, i te Chateau Grand Bari hou ake engari kāore i te iti ake te whakahihiri.
I konei, ka taea e koe te moe i roto i ngā oko waina, he momo wheako glamping mō te hunga e aroha ana ki te waina. Engari i te rohe, ka taea hoki te moe i te taiao i roto i ngā whare iti e noho ana i waenganui i ngā māra waina, i te Tree Top Village rānei, i roto i ngā whare iti e tū ana i runga i ngā rākau. Mō te hunga e hiahia ana ki te miharo ki te whenua e toro atu ana ki Hungary, ka taea e koe te piki i tētahi pourewa whānui āhua oko.
Ā, he maha ngā kōwhiringa mō te hunga aroha ki te taiao i te rawhiti o Slovakia, he ngāwari te haere atu mai i Košice. Heoi anō, e rima ngā papa whenua ā-motu o te rohe. Kei roto i ēnei ko te "Slovak Paradise Park," he wāhi tiaki e tuku ana i ngā ara neke atu i te 300 kiromita te roa, tae atu ki ngā awaawa mohoao, ngā awaawa hohonu, ngā rerenga wai me ngā awaawa, me te nui o ngā momo kanorau. He ara kei reira ngā arawhata poutū, ngā ara hikoi rino, me ngā mekameka, he maha e taea te uru atu ahakoa ki te hunga ehara i te tohunga, e arahi ana ki ngā tirohanga whakamiharo e titiro atu ana ki te mata o te toka.
Mō te hunga e hiahia ana ki te hikoi, te eke paihikara, me te reti reti, kei reira tētahi atu wāhi me toro atu ki te rawhiti o Slovakia: ko ngā Tatra Teitei. Ko tēnei pae maunga, he wāhanga o ngā Maunga Carpathian e tata ana ki Pōrana ki te raki, kua kukume mai i ngā tūruhi mō ngā tau 350, nā ngā huihuinga hākinakina o te ao. I hangaia he ara rerewē iti i te tau 1871, ā, kei te rere tonu tētahi tereina tawhito i roto i te awaawa. Mā ngā ara reti reti hou ka taea te uru atu ki ngā tihi, ko te mea teitei rawa ko te waka taura o te tau 1930 e eke ana ki te tihi ka taea hoki e koe te moe i roto i ngā whare moe e rua. I roto i te rohe, ka taea e ngā whare noho te whakatutuki i ngā tahua katoa, mai i ngā whare manuhiri ki ngā hōtēra papai, pērā i te Grand Hotel Kempinski, he hōtēra whetu-5 motuhake kei te 1.351 mita te teitei, i te taha o te roto i tū ai te hōtēra tawhito, i roto rānei i ngā whare Art Nouveau pērā i te Grand Hotel Praha me te Grand Hotel Smokovec. E 600 kiromita o ngā ara kua tohua pai i konei, ka tūtaki koe ki te 13 ngā wāhi whakaruruhau, ā, mā te whai i ngā ara ka taea e koe te haere mai i tētahi ki tētahi.
Kei runga i ēnei ara ka tūtaki pea koe ki ngā "Sherpa" whakamutunga o Ūropi: ko rātou ngā "kaikawe," arā, ko te hunga e kawe ana i ngā momo taonga katoa mā runga waewae ki ngā piringa kāore e taea e ngā waka motuka te tae atu, ā, ka pērā rātou i ngā wā katoa, ahakoa i te hukarere. I runga i ō rātou pakihiwi, ka mau rātou i tētahi momo peke tuara tuwhera, he anga rakau i hangaia e ngā tohunga toi o te rohe hei tautoko i a rātou e whakatakoto ana i ngā kete ka taea te taumaha neke atu i te kotahi rau kirokaramu. Nā reira, he whakataetae i ia Oketopa kia kite ko wai ka taea te kawe i te nuinga. Ko te hunga taitamariki me te hunga kaumātua, ngā tohunga o ngā tāone me ngā kainoho o te rohe e tuku ana i tēnei tikanga tawhito, e tata ana kia noho hei Pae Tuku Iho o te Ao UNESCO, e tuku ana i tēnei tikanga tawhito, e rite ana ki te noho hei Pae Tuku Iho o te Ao UNESCO, ko ngā taiohi me ngā kaumātua, ngā tohunga o ngā tāone me ngā kainoho o te rohe. E kotahi ana te katoa i runga i tō rātou whakahīhī ki tētahi mahi kāore i mahia mō te hunga iti, engari nā te mea he wāhanga o tētahi ahurea rau tau te pakeke. Hei kimi i tēnei, he whare taonga iti kei reira ngā 'taputapu', ngā taonga whakamaumahara me ngā tuhinga e tika ana kia whakairohia, ā, ki te waimarie koe, ka taea e koe te tūtaki ki tētahi Sherpa e hoki mai ana i tētahi o āna 'misiona'.
Ko tētahi atu wāhi rongonui o te rawhiti o Slovakia ko te ngahere tawhito o Vihorlat, he wāhi ataahua o ngā ngahere pīti kua whakarārangitia hei Pae Tuku Iho o te Ao UNESCO. Kātahi ka tae mai ngā ana, ko ētahi he tino onge, pērā i te ana aragonite o Ochtiná, tētahi o ngā ana e toru anake o te ao e taea ana e te marea te uru atu, me te ana hukapapa o Dobšiná, tētahi o ngā mea tawhito rawa atu o te ao, i kitea i te tau 1870, ā, he ahurei tonu me te 110 mita pūrua o ngā hanganga hukapapa nui. Ko tētahi atu mea onge ko ngā maina opal e tata ana ki te tāone o Prešov, tētahi o ngā mea tawhito rawa atu me te nui rawa atu o te ao, e arohaina ana e ngā kōti Pākehā mō te tango i te kohatu utu nui, ā, ka taea te uru atu mā ngā ara me ngā ruku hohonu.
I te ara o ngā whakamaharatanga UNESCO o te Rohe o Kosice, ko te tuatahi ko te Kāreti o Spiš, tētahi o ngā tohu whenua e tino whakaahuahia ana i te motu katoa, ā, ko tētahi o ngā whare pā nui rawa atu o te rautau 13 i Ūropi. Mai anō i te rautau 13, e torohia ana e te mano tāngata i ia rā. He maha ngā kiriata kua kiriatahia i roto i ōna taiepa, ko te kaupapa o ngā mahi whakaora nui kei te haere tonu i muri i ngā tekau tau o te kore aro i muri i tōna wā koura hei kāinga rangatira, ā, i whakangaromia e te ahi. Kei runga i te puke, ka puta ohorere mai i a koe e taraiwa ana i te huarahi nui. Kia piki koe ki te tomokanga o te kāreti, he tohu taketake, he onge hoki o ngā pou i whakamahia hei pou tautoko i mua, he tirohanga whakamiharo e tukuna ana.
Ko te kāinga o Žehra, me ōna whare mōneka, te mea e tino kitea ana i te whenua. He iti noa te tawhiti atu ko te tāone o Levoča, e kiia ana ko te ngākau wairua o te whenua me te wāhi e haere ai te haerenga nui rawa atu ki a Maria. Kei te basilica te aata rakau Gothic teitei rawa atu o te ao. Kātahi ka tae mai a Spišská Nová Ves me te pokapū hītori o Poprad, a Spišská Sobota, ngā kuwaha ki te Papa Pararaiha o Slovak me ngā Tatra Teitei. He rite tonu te tahora o te tāone katoa, he mea noa ki Kosice, me ngā whakamaharatanga matua e tū ana i roto i tētahi tapawhā nui. Engari kāore e oti te haereere ki te rawhiti o Slovakia me te kore e toro atu ki ngā whare karakia o te "Ara Gothic," he mea whakapaipai ki ngā peita. He taonga tūturu, kāore i te mōhiotia e te nuinga, ko te Whare Taonga Toi Hou i whakatapua ki a Andy Warhol. Kāore te katoa e mōhio i whānau ōna mātua ki te rawhiti o Slovakia, ā, i hangaia te whare taonga tata tonu ki tōna kāinga. Kei roto ko ngā mahi taketake a te kaitoi, ngā taonga whaiaro, tae atu ki tōna kākahu iriiri. He maha ngā mea whakamīharo me ngā kare ā-roto e tukuna ana e te haerenga huri noa i Kosice. Ā, ko te whakaaro pumau ka waiho e ia ki a koe ko te kupu whakaari ka hoki mai anō koe ki te kite i te mea nui ake, ki te kite i te mea pai ake.
(nā Alessia Trivelli)
-
mahi/raraunga
webinfo@adnkronos.com (Mohio Tukutuku)
